Jan Jerzy Strelau (ur. 30 maja 1931 w Gdańsku) – polski psycholog, profesor nauk humanistycznych, wykładowca akademicki, znany w skali międzynarodowej ze swoich badań nad temperamentem.


Wykształcenie i działalność zawodowa

Studia rozpoczął na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, po dwóch latach przeniósł się na Uniwersytet Warszawski, gdzie w 1958 ukończył psychologię. Od tego czasu do 2001 pozostawał pracownikiem naukowym tej uczelni, przechodząc kolejne szczeble kariery zawodowej. W 1963 uzyskał stopień naukowy doktora. Habilitował się w 1968 na podstawie rozprawy zatytułowanej Temperament i typ układu nerwowego. W 1976 otrzymał tytuł profesora nauk humanistycznych i objął stanowisko profesora nadzwyczajnego. W 1982 został profesorem zwyczajnym. W latach 1978–1981 pełnił funkcję dyrektora Instytutu Psychologii. Był organizatorem pierwszej w Polsce i następnie kierownikiem (1984–2001) Katedry Psychologii Różnic Indywidualnych na Wydziale Psychologii, a także twórcą i kierownikiem (1998–2001) Interdyscyplinarnego Centrum Genetyki Zachowania.

Był pierwszym przewodniczącym Europejskiego Towarzystwa Psychologii Osobowości (1984–1988), przewodniczył także Międzynarodowemu Towarzystwu Psychologii Różnic Indywidualnych (1993–1995). Zajmował stanowiska wiceprezydenta Międzynarodowej Unii Nauk Psychologicznych (1996–2000) oraz wiceprezesa Polskiej Akademii Nauk (2002–2006). Obejmował funkcje redakcyjne w czasopismach naukowych, tj. „Polish Psychological Bulletin”, „European Psychologist” i „Akademia. Magazyn Polskiej Akademii Nauk”. Był sekretarzem generalnym i członkiem prezydium zarządu Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Jest członkiem Europejskiej Akademii Nauk (Academia Europaea), członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk i członkiem zagranicznym Fińskiej Akademii Nauk i Literatury.

W 2001 przeniósł się do Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej, gdzie został pierwszym dziekanem Wydziału Psychologii. W 2002 objął stanowisko prorektora ds. nauki i współpracy międzynarodowej, a w 2010 prorektora ds. nauki, którą to funkcję pełnił do 2012. Następnie został przewodniczącym rady powierniczej tej uczelni.

Badania naukowe

Jan Strelau jest autorem Regulacyjnej Teorii Temperamentu (RTT), koncentrującej się na formalnych aspektach zachowania obejmujących charakterystykę energetyczną (E) i temporalną (T), na które składają się takie cechy jak wrażliwość sensoryczna, reaktywność emocjonalna, wytrzymałość i aktywność (E) oraz żwawość i perseweratywność (T). Do ich pomiaru służy skonstruowany przez niego i Bogdana Zawadzkiego inwentarz Formalna Charakterystyka Zachowania – Kwestionariusz Temperamentu. FCZ-KT został zaadaptowany do wielu wersji językowych, podobnie jak Kwestionariusz Temperamentu rozpowszechniony zagranicą jako Strelau Temperament Inventory (STI), a od 1998 w nowej adaptacji jako Kwestionariusz PTS (który stworzył również z Bogdanem Zawadzkim) znany jako Pavlovian Temperament Survey (PTS) zaadaptowany do 16 wersji językowych.

Badania prowadzone w ramach RTT koncentrują się na funkcjonalnej roli temperamentu w procesie adaptacji, ze szczególnym uwzględnieniem funkcjonowania człowieka w warunkach trudnych (stresowych), a także na jego znaczeniu jako jednego z czynników wpływających na zaburzenia w zachowaniu (m.in. PTSD). W ramach licznych badań prowadzonych w paradygmacie genetyki zachowania Jan Strelau i jego współpracownicy wykazali, że za różnice indywidualne w cechach temperamentu w około 40% odpowiada czynnik genetyczny, co podkreśla rolę środowiska, w tym głównie środowiska specyficznego (dla każdego członka rodziny) w kształtowaniu cech temperamentu.

Odznaczenia, nagrody i wyróżnienia

W 2011 prezydent Bronisław Komorowski, w uznaniu wybitnych zasług w pracy naukowo-dydaktycznej, za osiągnięcia w działalności na rzecz ochrony polskich zabytków morskich, za podejmowaną z pożytkiem dla kraju pracę zawodową i działalność społeczną, odznaczył go Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski[1].

Jan Strelau otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego[2], Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu[3] oraz Państwowego Uniwersytetu Nauk Humanistycznych w Moskwie.

Jest także laureatem wielu nagród, tj.:

Life-Time Achievement Award przyznanej przez European Association of Personality Psychology (2012),
Nagroda Prezesa Rady Ministrów za wybitny dorobek naukowy (2010),
Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (tzw. polskiego Nobla) w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych (2000),
Nagroda Towarzystwa Maxa Plancka (wraz z Aloisem Angleitnerem) za międzynarodowe wybitne osiągnięcia badawcze (1992),
Nagroda Fundacji im. Aleksandra von Humboldta za wybitne osiągnięcia w zakresie badań nad osobowością (1990),
Nagroda New Europe Prize 1997 ufundowanej przez sześć instytutów badań zaawansowanych.

Wybrane publikacje

Monografie i podręczniki autorskie
Temperament i typ układu nerwowego. Warszawa: PWN, 1969 (wyd. 2., 1974).
Temperament, personality, activity. Londyn: Academic Press, 1983; przekład na język polski Temperament, osobowość, działanie (Warszawa: PWN, 1985) i chiński (Pekin: Liaoning People Press, 1987).
Inteligencja człowieka. Warszawa: Żak, 1997.
Formalna Charakterystyka Zachowania – Kwestionariusz Temperamentu (FCZ-KT): Podręcznik. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP, 1997, współautor: B. Zawadzki.
Kwestionariusz Temperamentu PTS: Podręcznik. Warszawa: Pracowania Testów Psychologicznych PTP, 1998; współautor: B. Zawadzki.
Temperament: A psychological perspective. Nowy Jork: Plenum Press, 1998; wyd. polskie Psychologia temperamentu (Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, ISBN 83-01-12678-7; wyd. 2., 2001, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN).
The Pavlovian Temperament Survey (PTS): An international handbook. Getynga: Hogrefe & Huber Publishers,1999; współautorzy: A. Angleitner, B.H. Newberry.
Psychologia różnic indywidualnych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2002 (wyd. 2 rozszerzone, 2006).
Temperament jako regulator zachowania: z perspektywy półwiecza badań. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2006; przekład na język angielski Temperament as a regulator of behavior: After fifty years of research (Clinton Corners, Nowy Jork: Eliot Werner Publications, 2008).
Różnice indywidualne. Historia, determinanty, zastosowania. Warszawa: Scholar, 2014.
Redakcja naukowa
Temperamental bases of behavior: Warsaw studies on individual differences (red.). Lisse: Swets & Zeitlinger, 1985.
The biological bases of personality and behavior (t. 1 i 2, red. z: F.H. Farley i A. Gale). Waszyngton: Hemisphere Publishing Corporation, 1985, 1986.
Personality dimensions and arousal (red. z: H.J. Eysenck). Nowy Jork: Plenum Press, 1987.
Explorations in temperament: International perspectives on theory and measurement (red. z: A. Angleitner). Nowy Jork: Plenum Press, 1991.
Psychologia: Podręcznik akademicki (t. 1, 2 i 3, red.) Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2000.
People under extreme stress: An individual differences approach (red. z: T. Klonowicz). Hauppauge, Nowy Jork: Nova Science Publisher, 2006.
Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 1 i 2, red. z: D. Doliński). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2008.
Konsekwencje psychiczne traumy: uwarunkowania i terapia (red. z: B. Zawadzki, M. Kaczmarek). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2009.

Przypisy

1. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 29 września 2011 r. o nadaniu orderów i odznaczeń (M.P. z 2011 r. Nr 111, poz. 1131)
2. Lista honorowych doktoratów. univ.gda.pl. [dostęp 2012-09-16].
3. Doktoraty honoris causa. amu.edu.pl. [dostęp 2012-09-16].

Bibliografia

– Jan Strelau. pan.pl. [dostęp 2012-09-16].
– Nota biograficzna na stronie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. [dostęp 2014-08-22].

Źródło: „http://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Strelau”
Tekst udostępniony na zasadach licencji GNU Free Documentation License.