Sen, którego nie rozumiemy jest jak nieotwarty list.
Talmud

Ludzie od zawsze interesowali się swoimi snami. Ta aktywność ludzkiego umysłu może budzić różne uczucia. W zależności od treści, czasem budzi lęk, złość, uczucie bezradności, a czasem przynosi ukojenie i radość, gdy we śnie spotyka nas coś miłego czego nie możemy doświadczać na co dzień. Niektóre sny, zapominamy tuż po przebudzeniu, ale są też takie, które na długo zostają w naszej pamięci.


Szczególnie dobrze zapamiętywane są te, które wzbudzają silne emocje lub których treść co jakiś czas się powtarza. Takie sny, dla wielu osób, bywają intrygujące, jak zagadka którą chciało by się rozwiązać. Czasem osoby mogą szukać powiązania snu z teraźniejszością lub przeszłością. Zastanawiają się dlaczego akurat teraz coś takiego się im przyśniło. Niektórzy na podstawie snu próbują przewidzieć przyszłość.

Nic w tym dziwnego, ponieważ takie zainteresowanie marzeniami sennymi było charakterystyczne od najwcześniejszych etapów rozwoju ludzkości. Jednak w zależności od etapu rozwoju cywilizacji i postępu intelektualnego różnie traktowano i podchodzono do tematyki snów. Ludzie z wczesnych, prymitywnych kultur postrzegali sen jako środek komunikacji ze zmarłymi przodkami, demonami czy też innego rodzaju nadnaturalnymi światami. W kulturach z rozwiniętą religijnością teistyczną interpretowano sny jako boskie komunikaty.

W starożytnym Egipcie jak i w kulturze żydowskiej rozwinięto specyficzną sztukę interpretowania snów, w celu przewidywania przyszłości. Obecnie wraz z rozwojem cywilizacyjnym i postępem myślowym, sen został uznany jako tylko i wyłącznie wytwór ludzkiego umysłu, który dotyczy jego samego, bez związku z nadnaturalnym pochodzeniem i nadprzyrodzonymi mocami.

Takie podejście do tematyki marzeń sennych było początkiem do naukowej (albo zbliżonej do naukowej) analizy znaczenia treści snów oraz psychologicznych funkcji jakie te treści z sobą niosą. W ciągu lat powstało wiele teorii, jednak żadna z nich nie przetrwała próby naukowej krytyki. Freud był pierwszym, któremu ta sztuka się udała i dzięki jego teorii psychologia snu stała się dla nas bardziej jasna i zrozumiała. W swojej koncepcji sprzeciwiał się on przedstawicielom środowisk medycznych, którzy uważali, że treść snu wynika tylko i wyłącznie z pobudzenia narządów wewnętrznych, a nie z aktywności psychologicznej podczas snu.

Freud, jak i wielu innych lekarzy psychiatrów, zaczęło dostrzegać pewną analogię pomiędzy treścią marzeń sennych swoich pacjentów, a różnorakimi stanami psychicznymi na jawie. Stany lękowe lub innego rodzaju natręctwa, są tak samo dostępne świadomości podczas snu jak i na co dzień w życiu realnym. Pochodzenie trudności psychicznych podobnie jak pochodzenie treści snów są nie znane świadomości.

Wynika z tego, że myśli i uczucia które przeżywamy w snach, są tak samo wartościowym materiałem w terapeutycznej analizie, jak to co przeżywamy w życiu na jawie. Aby dotrzeć do przyczyn powstawania takich a nie innych snów Freud dokonał ich podziału ze względu na treść. Podzielił treść snów na część jawną, czyli tą którą pamiętamy po przebudzeniu i treść utajoną, czyli uczucia i myśli związane ze snem, które doprowadziły do wytworzenia takiej a nie innej treści. Część utajona, dotyczy naszej podświadomości, czyli impulsów i uczuć które z jakiegoś powodu wypieramy z naszej świadomości, ponieważ jawią się jako zagrażające.

Jednak, jako że w śnie mechanizmy obronne są nieco osłabione, aczkolwiek nadal działają, te zagrażające impulsy mogą przedostawać się do świadomości w formie symbolu. Za przykład może posłużyć sen osoby, u której częstym motywem jest jadowity wąż lub kilka węży przed którymi próbuje uciec, ale nie potrafi z powodu ich mnogości. W części jawnej tego snu widzimy trudną sytuację budzącą stres i napięcie, w związku z zagrożeniami środowiska zewnętrznego. Jednak możemy podejść do tego snu analizując jego główny symbol jakim jest jadowity wąż i lęk przed nim. W tym przypadku wąż, może symbolizować męskiego członka, czyli ogólnie seksualność.

Interpretując ten sen można by stwierdzić, że osoba na co dzień obawia się swojej seksualności, podobnie jak węża w śnie i wypiera tę sferę do nieświadomości. Oczywiście jest to duże uproszczenie, ponieważ interpretacja snu zawsze jest uzależniona od indywidualnego kontekstu. Dla jednej osoby wąż może być symbolem seksualności, a dla innej czegoś zupełnie odmiennego. Czym zatem jest symbol i czemu posługujemy się nim w snach?

Symbol

Najprościej można powiedzieć, że jest to „coś co oznacza coś innego”. Jednak taka definicja nie jest zbyt wyczerpująca. W kontekście psychologicznym symbol jest zmysłowym wyrazem doznań wzrokowych, słuchowych, dotykowych i zapachowych oznaczających „coś innego”, czyli wewnętrzne doświadczenie, uczucie lub myśli (Fromm, 2009). Symbol w takim ujęciu jest czymś, co jest poza nami, a symbolizuje coś co jest w nas. Innymi słowy jest to zewnętrzny obraz naszego świata wewnętrznego. Tak jak w podanym wyżej przykładzie, jadowity wąż mógłby być zewnętrznym symbolem wewnętrznego konfliktu związanego z seksualnością. Skoro już wiemy co to jest symbol, to można się zastanowić dlaczego tak go potrzebujemy we śnie, dlaczego często nie śnimy wprost o tym czego chcemy lub co odczuwamy?

Znaczenie symbolu w snach

Z fizjologicznego punktu widzenia sen jest czasem regeneracji organizmu, niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania w ciągu dnia. Regeneracja organizmu możliwa jest dzięki braku wykonywania jakiejkolwiek czynności oraz prawie całkowitego zawieszenia postrzegania zmysłowego. Z psychologicznego punktu widzenia, podczas snu ustaje podstawowa funkcja charakterystyczna dla życia na jawie, jaką jest zdolność reakcji na otaczającą nas rzeczywistość poprzez postrzeganie i działanie.

To sprawia, że podczas snu jesteśmy skupieni na sobie, swoich myślach i pragnieniach, na które często nie mamy czasu albo nie zwracamy na nie uwagi podczas dnia, ponieważ nasze myśli skupione są na świecie zewnętrznym. W takich okolicznościach łatwo do głosu dochodzi nasza nieświadomość, w której często drzemią wypierane przez nas niechciane impulsy i pragnienia. Czasem impulsy te ujawniają się w sposób bezpośredni, kiedy na ogół cichy, spokojny i niewadzący nikomu człowiek, śni o popełnianym przez siebie brutalnym morderstwie.

Wtedy taka osoba może obudzić się przerażona, zlana potem i ma trudności żeby znów zasnąć. Jednak najczęściej te impulsy i pragnienia ujawniają się w postaci symbolu, który jest mniej bezpośredni, przez co budzi mniej lęku i sen może trwać dalej. Dzieje się tak, gdyż nadrzędnym celem świadomości w tym momencie jest wypoczynek. Symbol jest swego rodzaju kompromisem miedzy wypartymi impulsami, które dążą do ujawnienia, a świadomością, która skłania się ku wypoczynkowi i regeneracji sił. Tak jak w pierwszym przykładzie snu, śniącej osobie łatwiej było się bać otaczających ją węży i śnić dalej, niż uświadomić sobie wypierane na co dzień potrzeby seksualne i się obudzić.

Wynika z tego, że to o czym śnimy może nam bardzo dużo powiedzieć o tym jacy jesteśmy, jednak aby się tego dowiedzieć niezbędna jest wnikliwa analiza ich treści pod względem symboliki. Dlatego treści marzeń sennych są częstym przedmiotem rozważań między pacjentem a psychoterapeutą.

Wykorzystanie snu w psychoterapii

Jak wobec tego w trakcie terapii wydobyć ze snu to ukryte znaczenie które niesie ze sobą występujący w nim symbol, bądź symbole, tak aby pacjent mógł lepiej poznać siebie? Technika wydaje się stosunkowo prosta, ponieważ polega na skojarzeniach jakie pacjent ma z określoną treścią snu.

Jednak często pacjenci niechętnie podchodzą do tego typu aktywności mając przeświadczenie, że terapeuta powinien znać znaczenie snu bez skojarzeń pacjenta lub twierdzą, że nie mają skojarzeń. Inni pacjenci mogą sami interpretować swój sen blokując przez to spontaniczne skojarzenia i uniemożliwiając szerszą analizę snu jaką terapeuta mógłby mieć do zaproponowania. Jest to nieświadomy przejaw oporu pacjenta wobec terapii, który jest naturalnym elementem procesu terapeutycznego.

Ważne jest, aby podczas analizy snu, pacjent mimo swoich oporów postarał się być możliwie jak najbardziej spontaniczny i nie cenzurował swoich skojarzeń. Dzięki temu „praca ze snem” może okazać się ważnym elementem i istotnym materiałem pozwalającym poszerzyć wiedzę na swój temat, co może sprzyjać ostatecznemu sukcesowi procesu psychoterapii.

Bibliografia
Freud, Z. (1987). Psychopatologia życia codziennego. Marzenia senne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
From, E. (2009). Zapomniany Język. Kraków: visa-a-vis etiuda.
Gabbard, G. O. (2012). Psychiatria psychodynamiczna w praktyce klinicznej . Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Autor artykułu: Damian Bobak
Prywatna praktyka psychoterapeutyczna
http://damianbobak.pl/