Człowiek jako istota społeczna od zawsze dążył do życia w grupie. Już pierwotne ludy skupione w plemionach dążyły do zapewnienia sobie wzajemnego wsparcia i bezpieczeństwa. Grupa zapewniała również wzajemne zaspokojenie innych potrzeb jak prokreacja, udział w obrzędach plemiennych, które stanowiły istotny element życia jednostki. Człowiek wraz z postępem cywilizacji rozwijał również relacje społeczne.


We współczesnym świecie w dużych zbiorowościach ludzkich stanowiących społeczeństwo istnieją mniejsze, nieformalne grupy określane jako subkultury. Termin ten określa grupę społeczną, która wyraża swoją odrębność podważając powszechnie akceptowane wzory kulturowe. Subkultura negując przyjęte powszechnie przez społeczeństwo wzorce stwarza swoją własną, odrębną kulturę, opartą bardzo często na wyznawanej przez ich członków ideologii. Subkultury mogą tworzyć różnorodne grupy społeczne. W każdej z nich członków łączą swoiste, wypracowane w obrębie ich zbiorowości normy czy wyznawane idee.

W swoim artykule chciałbym skupić się na zagadnieniu subkultur młodzieżowych, analizując czynniki warunkujące ich powstawanie oraz rolę w życiu młodych ludzi.

Młodzież wchodząc w świat dorosłych konfrontuje się z wyznawanymi przez nich wartościami, stylem myślenia oraz przestrzeganymi zasadami rządzącymi w społeczeństwie. Czasami znalezienie swojego miejsca w szeroko pojętej zbiorowości okazuje się trudne, bądź mało atrakcyjne.

Młodzi ludzie bardzo często są krytycznie nastawieni do otaczającej ich rzeczywistości. Ich egocentryczne nastawienie skłania ich do refleksji nad tym co obserwują i w czym uczestniczą. Postawami często występującymi w tym okresie są idealizm bądź nihilizm lub cynizm.

Idealizm związany jest z intensywnym pragnieniem dobra. Otaczającą rzeczywistość ujmuje się przez tego rodzaju pragnienia. Idealizm stopniowo przechodzi transformację ustępując pod koniec okresu dorastania realizmowi.

Nihilizm związany jest z poczuciem bezsensu otaczającego świata. U młodych ludzi postawa ta wywołana może być choćby niepowodzeniami w osobistych sferach życia. Cynizm stanowić może rodzaj prowokacji skierowanej do osób dorosłych, stanowiąc opór przed regułami rządzącymi ich światem.

W młodych ludziach rodzi się bunt przeciwko wartościom wyznawanym przez dorosłych. Ich rozwijająca się samoświadomość i bogata wyobraźnia prowokuje do poszukiwania własnych ideałów. Młodzi konfrontują się również z własnymi, bardzo niekiedy burzliwymi w tym okresie emocjami.

Niechętnie ujawniają je przed osobami dorosłymi obawiając się niezrozumienia, często czując samotność. Poszukują swojej tożsamości aby zbudować własne „ja”. Rodzina nie stanowi już jedynej bliskiej wspólnoty.

Dla młodych ludzi w okresie dorastania znacząca staje się grupa rówieśnicza. Zapewnia ona zainteresowanie oraz możliwość konfrontacji z rówieśnikami własnych poglądów. Nie zawsze jest to zadanie łatwe i możliwe do realizacji. Potrzeba akceptacji której młody człowiek oczekuje od kolegów zmusza go często do zachowań konformistycznych.

Musi on działać niezgodnie z własnymi wyznawanymi wartościami. Rodzi to dysonans a oparciem w tej sytuacji może być rodzina. Przemysław Piotrowski (2003) twierdzi, że posiadanie oparcia w rodzinie i silny związek uczuciowy z jej członkami, sprawia, że zasady, normy i wartości przekazane dziecku są trwałe, odporne na oddziaływanie negatywnych wzorców zachowań prezentowanych w grupie. Jeśli rodzina funkcjonuje wadliwie, nie oferując pomocy i nie zaspokajając potrzeb dziecka, dorastanie i związane z tym problemy przybierają na sile.

W relacjach z dorosłymi pojawiają się konflikty a w szkole niepowodzenia. Sytuacja sprawia, że grupa rówieśnicza staje się jedynym miejscem, w którym młody człowiek czuje się dobrze. Nieformalna grupa rówieśnicza może wywierać znaczący wpływ na postępowanie należących do niej członków, ponieważ łączy ich silna więź, duża spójność oraz zainteresowania. Zdaniem Piotrowskiego wzrost poczucia własnej odrębności i redukcja tendencji konformistycznych ujawniają się dopiero w końcowej fazie dorastania, a zachowania młodego człowieka stają w większym stopniu autonomiczne oraz dojrzałe.

Tak więc świat młodego człowieka jest miejscem w którym jego światopogląd ulega dopiero ukształtowaniu. Subkultury mogą być miejscem, gdzie młodzież ma możliwość spotkania rówieśników myślących i odbierających życie podobnie do nich samych. W niej mogą zaspokajać swoje potrzeby związane z realizacją określonej wizji świata, spotykając się ze zrozumieniem innych członków.

Subkultura spełnia ważną rolę w rozwoju adolescentów pod warunkiem, że nie zawiera w sobie elementów o charakterze dewiacyjnym. Jeżeli mają one miejsce, udział w takiej grupie rówieśniczej może nieść poważne zagrożenie dla rozwoju kształtującej się osobowości. Proces warunkujący powstawanie subkultur dewiacyjnych opisał Cohen, któremu przykładu dostarczyło społeczeństwo amerykańskie lat 50 XX wieku (Piotrowski, 2003). Jego zdaniem zjawisko to jest charakterystyczne dla młodzieży z niższych warstw społecznych.

Stara się ona realizować powszechnie szerzone cele jakimi są sukces i wysoka pozycja społeczna. Aby je zrealizować muszą spełnić szereg kryteriów i posiadać cechy typowe dla warstw średnich jak ambicja, odpowiedzialność, kontrola zachowań agresywnych czy szacunek dla własności i osiągnięć. Młodzież z niższych warstw akceptuje te kryteria ale trudniej jest im konkurować z rówieśnikami z wyższych warstw społecznych. Przyczyną mogą być inne warunki w których się wychowują czy niepowodzenia w szkole. Powoduje to poczucie frustracji, co sprawia, że zanegowane zostają społecznie akceptowane wartości.

Ich miejsce zajmują idee przeciwstawne jak bezcelowość, złośliwość i negatywizm. Grupy dewiacyjne dokonują aktów wandalizmu czy kradzieży nie w celach wzbogacenia się, lecz traktując te czyny w ramach rozrywki czy sposobu spędzania wolnego czasu. Pokazuje to bezcelowość tych zachowań. Złośliwość objawia się jako efekt wrogości wobec rodziców, nauczycieli jak i innych rówieśników, nienależących do subkultury. Negatywizm przejawia się na zdecydowanym odrzuceniu powszechnie akceptowanych wartości i norm. Radykalizację postaw i poczucie solidarności wewnątrz grupy wzmacnia potępiająca reakcja otoczenia.

Koncepcja Millera dotycząca subkultur dewiacyjnych związana jest również z twierdzeniem o występowaniu tego typu zjawiska w niższych warstwach społecznych. Każda kultura cechuje się centralnymi punktami zainteresowania, którymi w tym przypadku warstw niższych są kłopoty, twardość, spryt, emocje, przeznaczenie i niezależność.

Młodzieżowa grupa koleżeńska staje się miejscem zaspokojenia wielu potrzeb, których nie zaspokoił dom rodzinny oraz jest zastępczym środowiskiem wychowawczym. Przynależenie do grupy pomaga budować poczucie własnej wartości i podstaw tożsamości. Prezentowanie wymienionych centralnych punktów zainteresowań pozwala na osiągnięcie pożądanego statusu w grupie.

Według teorii zróżnicowanych możliwości Clowarda i Ohlina kształtujące się postawy i zachowania dewiacyjne wyprzedzają w czasie przystąpienie jednostki do subkultury. Początkiem na tej drodze jest doświadczenie niepowodzeń w realizacji osiągania celów, będących w określonej kulturze synonimem sukcesu. Jeżeli człowiek który nie osiąga sukcesu wini za ten stan określony porządek społeczny, mówimy o pierwszym czynniku na drodze do dewiacyjnego zaangażowania.

Kolejnym krokiem jest próba ominięcia spostrzeganych barier społecznych odbierając prawomocność normom, uważanych za niesprawiedliwe i nieużyteczne w danej sytuacji w której jednostka się znajduje.

Prowadzi to do psychicznego nastawienia się człowieka do popełnienia czynów o charakterze dewiacyjnym. Wyzwala to jednak poczucie winy i lęk, co sprawia, że jednostka poszukuje usprawiedliwienia swojego wyboru i wsparcia w subkulturze, złożonej z osób, które doświadczają podobnych problemów.

Subkultury młodzieżowe rozwijały się na przestrzeni lat tworząc własne ideologie i wartości, które wyznawali ich członkowie i które wpływały na sposób postrzegania przez nich życia. Pewne subkultury z upływem czasu zanikały, inne ewoluowały przyciągając kolejne grupy młodzieży. We współczesnym społeczeństwie zauważamy powstawanie i rozwój kolejnych, nowych grup młodzieżowych, które możemy określić tym terminem.

Każda z nich, tak jak i poprzednie wykształciła swój charakterystyczny wizerunek jakim jest ubiór. Pozwala on jednostką na identyfikowanie się z subkulturą oraz stanowi ważny element, który odróżnia je od innych ludzi. Każda grupa słucha również określonej muzyki, która ma dla niej bardzo istotny walor artystyczny oraz jest nierozerwanie związana z ubiorem.

W określonych subkulturach muzyka przekazuje również treści ideologiczne co ma ogromne znaczenie dla całokształtu. Stanowi ona także element rozrywki i pozwala na spędzanie wolnego czasu np. na koncertach.

Kultury młodzieżowe mają bardzo różnorodny charakter. Wiążą się ze spojrzeniem na współczesny świat stanowiąc alternatywę dla przyjętych w nim norm. Mogą mieć wpływ konstruktywny, sprzyjając rozwojowi zainteresowań i dając możliwość analizy otaczającej rzezeczywistcści.

W grupach młodzieżowych wyznających pozytywne wartości młody człowiek może kształtować swoją tożsamość. W przypadku subkultur dewiacyjnych narażony jest niestety na obcowanie z realnym zagrożeniem dla swojej rozwijającej się osobowości. W grupach tych łatwo dochodzi do kontaktu z narkotykami, alkoholem oraz stosowaniem przemocy. Naraża to młodego człowieka na konflikty z prawem, co może mieć dla niego daleko idące konsekwencje.

Nie wyeliminujemy powstawania subkultur, ponieważ istnieją one w społeczeństwie niezależnie od rządzących w nim norm przyciągając młodych ludzi, których tożsamość i światopogląd dopiero się kształtuje.

Bibliografia
Piotrowski, P. (2003). Subkultury młodzieżowe. Aspekty psychospołeczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”

Autor:
Tomasz Ciećwierz