Ludzie zostali obdarzeni darem myślenia, który pozwala im na interpretacje i wyciąganie wniosków z otaczającej nas rzeczywistości. Człowiek odbierając i oceniając otaczający go świat od zawsze próbował odpowiedzieć sobie na wiele pytań związanych ze swoją w nim rolą.


Wielcy filozofowie, myśliciele podejmowali trud, aby odpowiedzieć na te ważne dla człowieka pytania. Wraz z rozwojem cywilizacji człowiek tworzył światopogląd i ideologię.

Jak wytłumaczyć te tak ważne dla nas, jako istot społecznych pojęcia? Spróbujmy przyjrzeć się im w celu ich lepszego zrozumienia. Światopodląd to próba odpowiedzi na odwieczne pytania odnośnie genezy, istoty, ewentualnie praw rządzących wszechświatem. Obejmuje również szereg rozważań odnośnie człowieka. Dotyczą one jego istoty, pochodzenia, tożsamości, a także perspektyw rozwojowych.

Ideologia to próba odpowiedzenia na pytania dotyczące najbardziej pożądanej przez człowieka organizacji społeczeństwa oraz panującego w nim ładu. Kładzie nacisk zwłaszcza na istotę i sposób funkcjonowania państwa, model wzajemnych stosunków jednostki i społeczeństwa, a także najbardziej pożądanych wartości i panującej w nich hierarchii (Pomykało, 1998).

Jak dochodziło do formułowania się światopoglądu i ideologii? Otóż ich źródłem są pierwotne, potoczne uogólnienia doświadczeń indywidualnych i większej zbiorowości. We wczesnych fazach rozwoju społeczeństw światopogląd i ideologia uzupełniane były domysłem, fantazją czy przypuszczeniem. Nie były poddawane rzadnej głębszej weryfikacji oraz krytycznej ocenie. Były próbą odpowiedzi na pytania, które nasi przodkowie sobie zadawali. Stawały się zarazem ważnym elementem dalszego rozwoju abstrakcyjnego myślenia oraz czynnikiem sprawczym dla ogólnego i indywidualnego rozwoju człowieka.

Światopogląd i ideologia stały się już na wczesnym etapie rozwoju człowieka przejawem jego tożsamości, odróżniając go w ten sposób od innych istot żywych. Na przestrzeni czasu i rozwoju ludzkości pojęcia te rozwijały się i doskonaliły. Stanowiły dla człowieka ważny element jego indywidualnej jak i społecznej egzystencji.

W rozkwicie światopoglądu i ideologii ogromne znaczenie odegrała religia. Dla ogromnej ilości osób była źródłem odpowiedzi na ważne dla nich pytania dotyczące sensu życia i wartości, którymi człowiek powinien się kierować. We współczesnym świecie nadal jest drogowskazem dla wielu ludzi, stanowiąc dla nich bardzo ważny element życia zarówno indywidualnego jak i społecznego.

Jaką rolę światopogląd i ideologia odgrywa dla człowieka? Z pewnością pojęcia te kształtują nasze wyobrażenie o otaczającej nas rzeczywistości. Stanowią również ważną funkcję społeczną. Odgrywały i nadal odgrywają rolę spoiwa różnych wspólnot ludzkich. Wiele organizacji opierają swoją działalność na określonej ideologii, która stanowi podstawę ich egzystencji. Ich członkami zostają osoby, które wyznają ideologię przez te organizacje propagowane.

Również osobisty światopogląd może być motywem do wstąpienia w szeregi określonego stowarzyszenia. Dzięki temu tworzą się wspólnoty ludzi, których łączą wspólne wartości. Osobiste przekonania i wyznawane idee są także sposobem na to, aby poradzić sobie z interpretacją napływających informacji w życiu codziennym. Zezwalają na zdystansowanie się lub zajęcie stanowiska w określonych kwestiach społecznych. Pozwalają na dokonywanie wyborów zgodnie z tym, co myślimy, dając poczucie sensu.

Jednak światopogląd i ideologia może być również przyczyną nieporozumień w społeczeństwie. Dzieje się tak dlatego, że wartości którymi kierują się ludzie mogą być tak różnorodne, że we wzajemnej konfrontacji prowadzą do konfliktu. Przykładem tego może być scena polityczna, gdzie dochodzi do ścierania się wielu, często odmiennych stanowisk w określonej sprawie. Politycy to ludzie z określonym światopoglądem, więc nieporozumienia mogą wynikać z rozbieżności w tej sferze. Podobną sytuację zaobserwować możemy w innych obszarach życia społecznego. Rzeczywistość pokazuje nam, że nieporozumienia w społeczeństwie wywołane są bardzo często wrażliwymi dla niego tematami.

Współczesny świat to także miejsce na formułowanie się wciąż nowych odmian światopoglądu i ideologii. Na przestrzeni lat powstały i nadal formułują się różnego rodzaju organizacje, stowarzyszenia oferujące bądź propagujące określonego typu wartości i prezentowany obraz postrzegania świata. Należą do nich także subkultury młodzieżowe skupiające wokół siebie nastolatków poszukujących towarzystwa, jak i utożsamiających się z prezentowaną przez nie ideologią. Dla młodych ludzi subkultury są często atrakcyjną alternatywą dla istniejącego i prezentowanego im przez dorosłych światopoglądu.

Niestety zdarza się, że przynależność do nich może nieść negatywne konsekwencje dla rozwoju i kształtowania się tożsamości młodego człowieka, zwłaszcza jeżeli subkultura do której przynależy ma charakter dewiacyjny. Podobne rozważanie dotyczy zjawiska sekt religijnych, które stanowią poważne zagrożenie dla nastoletnich, często poszukujących swojej ścieżki życiowej osób. Przywódcy sekt oferują bardzo często skrótowy i jasny obraz objaśnienia świata, który staje się atrakcyjniejszy od tradycyjnego religijnego światopoglądu. Sekty stanowią protest przeciwko sformalizowanym stosunkom społecznym. Jednak ludzie wchodzący w ich kręgi trafiają do zamkniętej, często jeszcze bardziej zhierarchizowanej grupy rządzącej się sztywnymi, nie podlegającymi dyskusji zasadami.

Cena jaką muszą zapłacić za poszukiwanie swojego światopoglądu i ideologii jest ogromna, mająca również destrukcyjny charakter. Owa integracja, której tak często poszukują pozbawia ich z reguły indywidualnej tożsamości. Natomiast oferowany przez sektę światopogląd i ideologia, są z reguły składanką irracjonalnych fantazji i urojeń. Przywódcy sekt odznaczają się natomiast doskonałymi umiejętnościami manipulacyjnymi, oferując często niezadowolonym ze współczesnych czasów młodym ludziom alternatywę na lepsze życie i poznanie jego sensu.

Z kolei problemy i frustracja, które dotykają ludzi stanowią pożywkę dla tworzenia się różnego rodzaju teorii spiskowych. Dzięki nim niektórzy starają się wytłumaczyć sobie niekorzystny przebieg pewnych wydarzeń, dążąc do znalezienia źródła niepowodzeń i przeniesienia na nie odpowiedzialności za zaistniały stan rzeczy. Teorie spiskowe mogą być wyznawane indywidualnie lub być podzielane przez określone grupy społeczne, jednocząc jej członków we wzajemnym niezadowoleniu. Często nie posiadają racjonalnych podstaw, a ich struktura oparta jest wyłącznie na domysłach i spekulacjach.

We współczesnych czasach, gdzie mamy do czynienia z wciąż rozwijającą się nauką i dostępem do szerokiej wiedzy obcujemy z różnorodnymi światopoglądami i ideologiami. Człowiek nie jest już zdany tylko i wyłącznie na jedne odpowiedzi w tak ważnych dla siebie kwestiach jak sens życia i obranie swojego w nim kierunku. Każdy z nas może wypracować swój własny światopogląd i ideologię w oparciu o rzetelną wiedzę naukową. Z pewnością pomaga ona poznać i zrozumieć świat w którym żyjemy. Skłania nas również tak jak religia do refleksji nad odwiecznymi pytaniami, które zawsze nurtowały człowieka.

Bibliografia:
Pomykało, W. (1998). Światopogląd i ideologia. w: W. Szewczuk (red.), Encyklopedia Psychologii (str.886-892) Warszawa: Fundacja Innowacja

Autor:
Tomasz Ciećwierz, psycholog